دستگاه عصبی تنها شبکهای برای انتقال پیامهای عصبی و کنترل حرکت و احساس نیست؛ میلیاردها فرایند دقیق و هماهنگ در مغز و اعصاب، زندگی انسان را لحظهبهلحظه مدیریت میکنند. از ثبت خاطرات و شکلگیری ادراک تا تنظیم فعالیتهای ارادی و غیرارادی بدن، همه چیز در این سامانه پیچیده بر پایه نظمی حیرتانگیز پیش میرود؛ نظمی که تأمل در آن میتواند پرسشی اساسی را پیش روی انسان قرار دهد: آیا این همه هماهنگی و پیچیدگی، میتواند نشانی از علم و قدرت آفریدگار جهان باشد؟
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، دستگاه عصبی یکی از پیچیدهترین و شگفتانگیزترین سامانههای بدن انسان است؛ سامانهای که احساس، حرکت، ادراک و بخش مهمی از فعالیتهای ارادی و غیرارادی بدن را مدیریت میکند. تأمل در ساختار دقیق این دستگاه و هماهنگی میان اجزای آن، میتواند انسان را به درک عمیقتری از نظم حاکم بر بدن و نشانههای قدرت و علم آفریدگار رهنمون شود.
بنابر روایت ابنا، دستگاه عصبی را میتوان از مهمترین بخشهای بدن دانست؛ چراکه دو رکن اساسی زندگی، یعنی حس و حرکت، به عملکرد آن وابسته است. ارتباط انسان با محیط پیرامون نیز از طریق همین دستگاه برقرار میشود. افزون بر این، بسیاری از فعالیتهای غیرارادی اندامهایی مانند معده و سایر دستگاههای بدن تحت نظارت و کنترل سیستم عصبی انجام میگیرد و نظم درونی بدن نیز با کمک همین شبکه پیچیده برقرار میشود.
به طور کلی، احساس، حرکات ارادی و غیرارادی و هماهنگی میان آنها با سلسله اعصاب ارتباط مستقیم دارد. اختلال جدی در عملکرد این سیستم میتواند انسان را در مدت کوتاهی از حس و حرکت محروم کرده و فعالیت طبیعی بخشهای مختلف بدن را دچار اختلال کند.
یکی از نمونههای قابل توجه این هماهنگی، همکاری میان اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک است. عملکرد متعادل این دو بخش به تنظیم فعالیت دستگاههای مختلف بدن کمک میکند و موجب میشود اندامها در چارچوبی منظم و هماهنگ به وظایف خود ادامه دهند.
مغز؛ فرمانده پیچیدهترین شبکه بدن
مرکز اصلی سلسله اعصاب، مغز است؛ عضوی ظریف و حساس که درون محفظهای محکم از استخوانهای جمجمه قرار گرفته و وظیفهای بسیار سنگین بر عهده دارد. مغز را میتوان مرکز فرماندهی بدن دانست؛ جایی که ارتباط و تعامل میان بخشهای مختلف بدن تا حد زیادی تحت نظارت آن انجام میشود.
مغز انسان ساختاری فوقالعاده دقیق و منظم دارد و با وجود پیشرفتهای گسترده علمی، هنوز همه اسرار و جزئیات عملکرد آن برای متخصصان شناخته نشده است.
مخ بزرگترین بخش مغز به شمار میرود و با لایهای از ماده خاکستری پوشیده شده است. این بخش به وسیله یک شکاف بزرگ به دو نیمکره تقسیم میشود و رشتههای عصبی ویژهای ارتباط میان دو نیمکره را برقرار میکنند. سطح مخ نیز دارای شیارها و برجستگیهای فراوانی است که موجب افزایش چشمگیر سطح آن شده و ساختاری بسیار پیچیده به وجود آورده است.
اما شگفتی واقعی تنها در شکل و ساختمان مغز خلاصه نمیشود؛ بلکه عملکردهایی که این عضو کوچک و ظریف انجام میدهد، حیرتانگیزتر است.
حافظه؛ بایگانی شگفتانگیز ذهن انسان
مخ در فعالیتهایی همچون هوش، اراده، شعور و حافظه نقش اساسی دارد و با بسیاری از حالات و فعالیتهای روحی نیز ارتباط دارد. بخشهای گوناگون مخ، مسئولیتهای متفاوتی بر عهده دارند و هر منطقه در پردازش نوع خاصی از اطلاعات و فعالیتهای ادراکی نقش ایفا میکند.
یکی از شگفتانگیزترین تواناییهای مغز، حافظه و یادآوری است. انسان میتواند اطلاعات و خاطرات مربوط به سالهای گذشته را در ذهن خود نگهداری کند و در شرایط مناسب، آنها را دوباره به یاد آورد؛ گویی مجموعهای عظیم از تجربهها و خاطرات در یک بایگانی پیچیده و منظم ذخیره شده است.
مراکز مختلف مخ نیز وظایف متفاوتی دارند؛ از جمله بخشهای مرتبط با حس بینایی، شنوایی، چشایی، بویایی و لامسه، مناطق مربوط به حرکات بدن، بخشهای مرتبط با خاطرات حسی، تکلم و معنا و همچنین مراکز ارتباطی که اطلاعات و احساسات حاصل از مناطق مختلف را با یکدیگر مرتبط میکنند.
از شناخت بدن تا شناخت آفریدگار
وقتی انسان با دقت بیشتری به ساختمان دستگاه عصبی، ارتباط میان بخشهای مختلف آن و هماهنگی این دستگاه با سایر اندامهای بدن و حتی محیط بیرون توجه میکند، با نمونهای روشن از نظم و پیچیدگی در نظام آفرینش مواجه میشود.
این هماهنگی تنها در مغز یا اعصاب خلاصه نمیشود؛ بلکه تقریباً در هر بخش از بدن، مجموعهای از سازوکارهای دقیق در کنار یکدیگر فعالیت میکنند تا حیات انسان استمرار پیدا کند.
از این منظر، مطالعه دستگاه عصبی صرفاً شناخت یک ساختار زیستی پیچیده نیست؛ بلکه میتواند زمینهای برای تأمل در نظم شگفتانگیز حاکم بر بدن و جهان آفرینش باشد. هرچه انسان با دقت بیشتری در این ساختارها و روابط میان آنها بیندیشد، پرسش درباره منشأ این نظم و هماهنگی نیز جدیتر میشود.
بر همین اساس، میتوان گفت شناخت شگفتیهای بدن، برای انسانِ اهل تأمل، تنها به افزایش دانش درباره جسم محدود نمیشود؛ بلکه میتواند دریچهای برای اندیشیدن درباره علم، قدرت و حکمت آفریدگار جهان نیز باشد.
منبع: برگرفته از کتاب آفریدگار جهان، آیتالله العظمی ناصر مکارم شیرازی، مدرسه الامام علی بن ابیطالب(ع)، قم، ۱۳۷۹، ص ۱۴۸.
کد مطلب 2278952
-
مغز؛ شگفتانگیزترین نشانی از خدا؟ وقتی دستگاه عصبی راز نظم آفرینش را آشکار میکند
-
راهبرد نفوذ از شکاف خستگی؛ چرا استمرار، بزرگترین دشمن نقشههای شیطان است؟
-
راز جذب دلها و تأثیر «مودت» و «رحمت» در قرآن چیست؟ دو کلید طلایی برای ساختن رابطهای ماندگار
-
قرآن را چگونه به دل نسل جدید برسانیم؟ وقتی «فیلم و تصویر» جای زبان سنتی را میگیرد